Culimada Caanka ah ee Dariiqada Qaadiriyadda ee Banaadir

Maqaalkan waxa uu u hibeysan yahay culimada sharafta leh ee Islaamka ee ka tirsanaa dariiqada Qaadiriyadda, kana soo jeeday gobolka Banaadir. Waa qayb ka mid ah taxanaheenna taariikh-nololeedyada gaagaaban ee iftiiminaya nolosha iyo waxqabadka haldoorka Soomaaliyeed. Taxanahan, wuxuu iftiiminayaa kaalintii weynayd ee culimadani ku lahaayeen qaabaynta nolosha diineed, dhaqameed, iyo bulsho ee Soomaaliya. Daacadnimadooda iyo adeeggoodii ay u hayeen dariiqada Qaadiriyadda waxay bulshada uga tageen dhaxal waara. Maqaalkani wuxuu ujeedkiisu yahay inuu maamuuso dhaxalkooda, isla markaana jiilasha soo socda ku dhiirrigeliyo guulahoodii muuqday iyo saamayntoodii sii jirta. Dariiqada Suufiyada ee Qaadiriyada waxaa magaalada Baqdaad ka aasaasay Shiikh Cabdulqaadir Al-Jiilaani (oo geeriyooday sannadkii 1166). Waxay gaadhay gobollada galbeed iyo waqooyi ee dhulka Soomaaliyeed horraantii qarnigii 16aad, iyada oo uu keenay Abuu Bakar bin Cabdullaahi Al-Caydaruus (geeriyooday 1502), oo ka soo jeeday Xadra-mawt ee dalka Yemen. Bilowgii, dariiqada Qaadiriyadu waxay si weyn uga hanaqaadday magaalada taariikhiga ah ee Harar, oo ahayd caasimadda Islaamka ee Geeska Afrika. Halkaas ayay uga sii fidday magaalada Muqdisho iyo deegaannada ku hareeraysan, iyada oo ay door muhiim ah ka qaateen culumada kasoo jeeda Banaadir. Hase yeeshee, waqtiga saxda ah iyo habkii ay uga sii faaftay qaybaha kale ee Soomaaliya ilaa qarnigii 18aad weli si cad looma hayo.

Dhaqanka afka ah (xogta iyo xusuusta laga dhaxlo jiilba jiil) wuxuu tilmaamayaa in Shiikh Abikar Mahdar Axmed Al-Kasaaiy uu ahaa caalimkii ugu horreeyay ee si weyn loo yaqaanay ee dariiqada Qaadiriyadda ka soo baxay Banaadir. Waxaa loo bixiyay magaca Shiikh Al-Shuyuukh, maadaama uu macallin iyo hage u ahaa culimo badan oo caan ka noqday dhulka Soomaaliyeed, sida Shiikh Cabdiraxmaan Al-Suufi, Shiikh Axmed Xaaji Mahdi, iyo Shiikh Cabdiraxmaan Al-Zaylacii. Inkastoo xogta iyo diiwaannada taariikhiga ah ee noloshiisa aan si wanaagsan loo kaydin, magaalada Warsheekh waxaa ku yaalla masaajid qadiimi ah oo ay ku xardhan tahay qoraal tilmaamaya in dhalashadiisa iyo geeridiisu ahaayeen 1230–1293 Hijri (1816–1876 Miilaadi), halka qol ku dheggan masaajidka lagu xuso inuu yahay qabrigiisa. Waxaa la ogyahay in Shiikh Abikar uu ka guuray Muqdisho sababo la xiriira diidmada uu ka qabay ciyaarihii iyo caadooyinkii anshax-darrada ahaa ee loo yaqaanay “Minyaas”, kuwaas oo xilligaas ku baahsanaa magaalada. Wuxuu markii hore dhowr jeer u guuray deegaanka Nimow, oo ku dhow Muqdisho, ka hor intii uusan ugu dambayn degin Warsheekh. Dhaqamadaas waxay ahaayeen arrin culus oo ay culimadu isku dayeen inay joojiyaan, hase yeeshee dadaalladooda ma aysan guulaysan ilaa uu yimid Shiikh Uways Al-Barawi, kaas oo ugu dambayn ku guulaystay inuu meesha ka saaro caadooyinkaas isaga oo adeegsanaya xikmaddiisa, wacdigiisa, iyo saamayntiisa diineed.

Shiikh Cabdiraxmaan bin Cabdullaahi Al-Suufi (1829–1904) wuxuu ka mid ahaa culimada ugu caansan ee Banaadir. Waxa uu ka baxay xaruntii waxbarashada Islaamiga ahayd ee uu Shiikh Abikar Mahdar ka aasaasay Warsheekh, halkaas oo uu ku bartay culuumta diinta, kadibna uu ku biiray dariiqooyinka Qaadiriyadda iyo Axmadiyadda. Shiikh Cabdiraxmaan Al-Suufi wuxuu bayco (axdi daacadnimo) la galay Shiikh Uways Al-Barawi kaddib markii uu Shiikh Uways xalliyay dhibaatadii la xiriirtay ciyaarihii iyo dhaqamadii anshax-darrada ahaa ee ka jiray Muqdisho. Geeridii Shiikh Abikar Mahdar kaddib, Shiikh Cabdiraxmaan Al-Suufi ayaa beddelay oo sii waday kaalintiisii, isaga oo noqday caalimkii ugu magaca iyo saamaynta badnaa magaalada Muqdisho, kaalin weyna ku lahaa faafinta cilmiga Islaamka iyo hanuuninta bulshada.

Caalim kale oo caan ahaa oo ka tirsanaa dariiqada Qaadiriyadda ee Banaadir wuxuu ahaa Shiikh Axmed Xaaji Mahdi (geeriyooday 1900). Shiikh Axmed Xaaji Mahdi wuxuu ahaa mucaarad adag oo ka soo horjeeday gumaysigii Talyaaniga, mana uusan aqbali karin inuu ku noolaado Muqdisho xilligii taliskii gumaysiga. Sidaas darteed, wuxuu u guuray tuulada Nimow oo qiyaastii 20 kiiloomitir koonfur ka xigta Muqdisho, halkaas oo uu ka aasaasay xarun waxbarasho oo Islaami ah oo uu ugu magac daray Daar Al-Hijra. Hase yeeshee, kaddib weerarkii Soomaalida Lafoole ku qaadeen ciidamadii Talyaaniga ee u socdaalayay gudaha dalka sannadkii 1896-dii, kaas oo sababay dhimashada 83 askari iyo saraakiil Talyaani ah, Talyaanigu isagoo careysan ayuu duqeeyay oo burburiyay tuulada Nimow. Sidaas darteed, Shiikh Axmed Xaaji Mahdi wuxuu u guuray Dai Suufi oo ku taalla dhulka gudaha ah, kaddib markii Talyaanigu ku eedeeyay inuu dhiirrigeliyay weerarkii Lafoole, isaga oo adeegsanaya saamayntiisa si uu qabaa’ilka kala duwan ugu boorriyo inay iska caabiyaan gumaysiga Talyaaniga. Shiikh Axmed wuxuu sidoo kale dhowr sano ku noolaa Baramaale oo u dhow Rage-Eele, qiyaastii 100 kiiloomitir waqooyi kaga beegan Muqdisho, halkaas oo uu ka aasaasay xarun kale oo waxbarasho. Baramaale waxay noqotay xarun caan ku ah barashada culuumta Islaamka, waxaana halkaas Qur’aanka ku xifdiyay arday badan oo ka kala yimid deegaannada ku hareeraysan. Markii xaaladdu deggenaatay, Shiikh Axmed Xaaji Mahdi wuxuu xaruntiisii waxbarashada ka hirgeliyay Warabale, oo ku taalla inta u dhexeysa Muqdisho iyo Afgooye. Ardaydiisii waxaa ka mid ahaa Shiikh Ibraahim Cali Gacal (1887–1965), oo caan ku ahaa barnaamijyadiisa wacdiga Islaamiga ah ee nidaamsan. Shiikh Ibraahim wuxuu ahaa mid ka mid ah ardaydii ugu wanaagsanaa ee Shiikh Axmed Xaaji Mahdi, wuxuuna markii dambe aasaasay xarun waxbarasho oo ku taal Garasbaaleey (oo maanta ka tirsan degmooyinka Muqdisho), taas oo shaqaynaysay ku dhowaad 50 sano.

Magaca dariiqada Qaadiriyadda ee koonfurta Soomaaliya wuxuu si weyn ugu xiran yahay Shiikh Uways Axmed Al-Barawi (1847–1909), kaas oo aasaasay laanta Uwaysiyadda ee dariiqada Qaadiriyadda. Waxa uu ku dhashay magaalada Baraawe, wuxuuna ka mid ahaa culimadii iyo murshidiintii (hanuuniyayaashii ruuxiga ahaa) ugu caansanaa. Waxa uu cilmiga ka bartay Shiikh Maxamed Zayni Al-Shaashi iyo Shiikh Maxamed Jannaay Al-Bahluul. Shiikh Al-Bahluul ayaa kula taliyay inuu u safro xarunta ugu weyn ee dariiqada Qaadiriyadda ee Baqdaad. Kaddib markii uu gutay waajibaadka Xajka, Shiikh Uways Al-Barawi wuxuu u sii gudbay Baqdaad, halkaas oo uu ka helay ijaza (ruqsadda cilmiga iyo hoggaaminta dariiqada) iyo khirqa (khamiiska astaan u ah xilka ruuxiga ah) ee Qaadiriyadda, isagoo ka qaatay Shiikh Mustafa bin Salmaan Al-Kaylaani, oo ahaa hoggaamiyaha dariiqada. Shiikh Mustafa wuxuu markaas Shiikh Uways u xilsaaray inuu faafiyo dariiqada Qaadiriyadda ee Geeska Afrika. Markii uu sannadkii 1882 dib ugu soo laabanayay Muqdisho, wuxuu sii maray xarunta Qaadiriyadda ee Qulunqul, halkaas oo uu kula kulmay Shiikh Cabdiraxmaan Al-Zaylacii, kana helay ijazo sharafeed. Shiikh Cabdiraxmaan Al-Cayli, oo ahaa qoraa taariikh-nololeedyo caan ah, wuxuu xusay in Shiikh Uways uu lahaa ilaa 500 oo xerta ah, kuwaas oo u sahliyay inuu xiriir la yeesho dad saamayn iyo maalba ku lahaa bulshada. Al-Cayli wuxuu magacyada 150 ka mid ah xertan si gaar ah u diiwaangeliyay. Shiikh Uways Al-Barawi wuxuu ahaa hoggaamiye ruuxi ah oo saameyntiisa gaarsiiyay dhammaan qaybaha bulshada, isaga oo soo jiitay dadka dabaqadaha kala duwan leh, sida addoomaha, ganacsatada, ragga, haweenka, iyo carruurta.

Faafitaanka dariiqada Qaadiriyadda ee laanta Uwaysiyadda kuma ekaan Soomaaliya oo keliya, balse waxay ku fiday dalal kale oo ku yaalla Bariga Afrika sida Kenya, Tansaaniya, Uganda, Mozambique, iyo Malawi. Shiikh Uways wuxuu xiriir dhow la lahaa Suldaankii Zanzibar, Barqash bin Saciid, kaas oo noqday mid ka mid ah xertiisii firfircoonayd, kana qayb qaatay faafinta dariiqada Qaadiriyadda ee magaalooyinka xeebaha Bariga Afrika. Xertii caanka ahayd ee Shiikh Uways ku lahaa Soomaaliya waxaa ka mid ahaa Shiikh Faraaj (geeriyooday 1925), oo loo yaqaanay “Suufi Barko”, kaas oo noqday qofkii ugu horreeyay ee la wareega hoggaanka dariiqada kaddib geeridii Sheekh Uways. Waxaa sidoo kale ka mid ahaa Shiikh Qaasim Muxyiddiin Al-Barawi (1887–1921), oo ahaa caalim iyo gabayaa caan ka ahaa Baraawe, isla markaana qoray ururintii caanka ahayd ee Qaadiriyadda oo ay ku jiraan taariikh-nololeedyada Shiikh Uways iyo Shiikh Cabdiraxmaan Al-Zaylacii.

Caalim kale oo caan ka ahaa dariiqada Qaadiriyadda wuxuu ahaa Shiikh Cabdiraxmaan Cabdullaahi Al-Qutbi (1879–1952), oo ahaa aqoonyahan ku xeel dheeraa usuusha diinta iyo falsafadda, isla markaana qoray dhowr buug iyo qoraallo badan, kuwaas oo intooda badan aan weli la daabicin. Shiikh Cabdullaahi Al-Qutbi wuxuu dhashay habeenkii uu geeriyooday Shiikh Cabdiraxmaan Al-Zaylacii. Xertiisii caanka ahayd waxaa ka mid ahaa Shiikh Cabdiraxmaan Al-Cayli iyo Shiikh Maxamuud Abgalow. Sidoo kale, culimada Qaadiriyadda waxaa ka dhex muuqday Shiikh Cabdiraxmaan Al-Cayli, oo ku noolaa Warsheekh (1895–1962). Wuxuu ahaa gabayaa wax-soo-saar badan, isaga oo curiyay gabayo badan oo ku saabsan dariiqada Qaadiriyadda, sidoo kalena qoray kitaabka taariikhiga ah ee “Lu’lu’da Qaayimaha” (The Precious Gem). Shiikh Cabdiraxmaan Al-Cayli wuxuu ku dhashay meel u dhow xaruntii waxbarashada Islaamiga ahayd ee Warsheekh sannadkii 1895. Wuxuu halkaas ku baray aasaaska diinta Islaamka isaga oo ay la shaqaynayeen Shiikh Maxamed bin Fiqi Yuusuf, Shiikh Aadan Maxamuud, iyo Shiikh Maxamed Shiikh Xuseen. Wuxuu ijazo (ruqsad cilmiyeed oo dariiqo) ka helay culimo suufi ah oo ay ka mid ahaayeen Shiikh Cabdullaahi Al-Qutbi, Shiikh Axmed Macallin Cusmaan Al-Gandershi, iyo Shiikh Shariif Xasan Cusmaan. Booqashadii taariikhiga ahayd ee Shiikh Cabdiraxmaan Al-Cayli ku tagay qabuuraha culimadii Qaadiriyadda sannadkii 1960 (1380 Hijri) waxay muujinaysaa xididdada qotada dheer ee dariiqada Qaadiriyadda ku lahayd koonfurta Soomaaliya. Intii uu safarkaas ku jiray, isaga iyo saaxiibbadiis waxay booqdeen in ka badan 40 qabri oo ay ku aasan yihiin culimadii ugu muhiimsanaa ee Qaadiriyadda ee gobollada Banaadir, Bay, iyo Bakool. Magaalooyinka iyo deegaannadii ay booqdeen waxaa ka mid ahaa Warsheekh, Muqdisho, Balcad Al-Amiin, Baydhabo, Buurhakaba, Biyoolay, Gandershe, Marka, Jasiira, Jowhar, Gololey, Afgooye, iyo Warabale (oo u dhow Afgooye). Afartaasatan qabriba mid ka mid ah, haweeneyda keliya ee lagu xusay waxay ahayd Faadumo bint Bahro, oo ahayd hooyadii Shiikh Uways Al-Barawi.

Waxaa ka mid ah culimada Banaadir sidoo kale fuqahadii (culimada ku xeel dheeraa fiqiga Islaamka) ee caan ku ahaa baridda axkaamta iyo shareecada Islaamka, inkastoo aanay sumcad ahaan la mid ahayn culimada Suufiyada. Waxaa si gaar ah loo xusi karaa qoyska sharafta leh ee Al-Faqiih Al-Diin ee Muqdisho, kaas oo qarniyo badan caan ku ahaa soo saarista fuqaho iyo culimo diineed. Xilligii gumaysiga, Shiikh Maxamed, Shiikh Muxyiddiin, iyo walaalkiis Shiikh Abikar Shiikh Muxyiddiin waxay door weyn ka qaateen baridda fiqiga Islaamka, iyaga oo ka soo saaray arday badan xaruntoodii waxbarashada. Qoyska Al-Faqiih Al-Diin wuxuu meel muhiim ah kaga jiraa taariikhda waxbarashada iyo cilmiga Islaamka ee Muqdisho. Waxqabadkooda ku aaddan faafinta iyo baridda fiqiga Islaamka wuxuu door muhiim ah ka qaatay ilaalinta iyo horumarinta dhaqanka diineed iyo waxbarasho ee gobolka. Dadaalladoodu waxay xaqiijiyeen in fiqiga Islaamku uu sii ahaado qayb muhiim ah oo ka mid ah manhajka waxbarashada, halka arday badan oo wax ku bartay gacantooda ay markii dambe noqdeen culimo, fuqaho, iyo shakhsiyaad magac ku leh bulshada Soomaaliyeed.