28 Sano Kadib Asaaskii Puntland: Ballantii Garoowe iyo Xisaabta Taariikhda

Hordhac: Ballantii Garoowe iyo Bilowgii Puntland

Aasaaskii Puntland sannadkii 1998-dii wuxuu ahaa jawaab siyaasadeed oo loo helay xaaladdii adkayd ee Soomaaliya ka jirtay kadib burburkii dowladdii dhexe iyo dagaalladii sokeeye ee xigay. Xilligaas, dib-u-dhiska dowladnimada Soomaaliya wuxuu u muuqday hawl fog oo adag, halka dadaalladii dib-u-heshiisiinta qarankuna ay ku guuldarraysteen inay soo saaraan hannaan siyaasadeed oo la isku raacsan yahay.

Duruuftaas dhexdeeda ayay ka dhalatay Puntland. Ujeeddadu ma ahayn oo keliya in la abuuro maamul deegaan oo daboola baahiyaha amni iyo maamul ee deegaannada waqooyi-bari Soomaaliya, balse waxay ahayd in la dhiso tusaale dowladnimo oo gacan ka geysan kara dib-u-dhiska Soomaaliya oo dhan.

Axdigii lagu aasaasay Puntland 15-kii Maayo,1998 wuxuu si cad u qeexayay himilooyinkaas. Waxaana lagu sheegay in shacabka Puntland ay doonayaan inay ka gudbaan dhaxalkii ay reebeen kali-talisnimadii dhacday, dagaalladii sokeeye iyo fashilkii geeddi-socodyadii dib-u-heshiisiinta, isla markaana ay ka shaqeeyaan Soomaaliya federaal ah oo ku dhisan nabad, caddaalad iyo awood-qaybsi.

Himiladaas waxay ahayd mid ka weyn dhismaha maamul keliya; waxay ahayd mashruuc siyaasadeed oo ku saabsan nooca dowladnimo ee la doonayo in Soomaaliya dib loogu dhiso.

28 Sano Kadib: Guulaha iyo Caqabadaha Dowladnimada

Marka la qiimeynayo 28-kii sano ee la soo dhaafay, waxaa muuqata in Puntland ay gaartay guulo muhiim ah. Waxay ku guulaysatay inay ilaaliso xasillooni siyaasadeed iyo mid amni xilli qaybo badan oo dalka ka mid ahi ay la tacaalayeen colaado iyo burbur joogto ah. Waxay sidoo kale dhistay hay’ado dowladeed, nidaam maamul iyo hannaan siyaasadeed oo sii shaqaynayay muddo dheer.

Waxaa intaas dheer in Puntland ay door muhiim ah ka ciyaartay geeddi-socodka dib-u-dhiska Soomaaliya, gaar ahaan doodaha la xiriira federaalka iyo qaab-dhismeedka dowladda Soomaaliyeed.

Si kastaba ha ahaatee, jiritaanka maamul iyo joogitaanka hay’ado dowladeed keligood ma dhammaystiraan mashruuca dowladnimada. Su’aasha muhiimka ahi waxay tahay heerka ay hay’adahaasi u shaqeeyaan, awoodda ay leeyihiin iyo sida ay uga madax-bannaan yihiin saameynta siyaasadeed.

Dowladnimada casriga ahi waxay ku dhisan tahay hay’ado xooggan oo ku shaqeeya sharci iyo nidaam, halka nidaamyada ku tiirsan shaqsiyaad ay inta badan daciifaan marka hoggaamiyeyaashu is beddelaan. Sidaas awgeed, dhismaha hay’adaha ayaa weli ah caqabadda ugu weyn ee hortaalla Puntland.

Waxaa muuqata in awoodda siyaasadeed iyo tan maaliyadeed ay si weyn ugu urursan tahay xarumo kooban oo dowladda ka tirsan. Taasi waxay yareynaysaa awoodda iyo madax-bannaanida hay’adaha kale, gaar ahaan kuwa loogu talagalay kormeerka, isla xisaabtanka iyo ilaalinta sharciga.

Marka hay’aduhu ku tiirsanaadaan oggolaansho siyaasadeed si ay u gutaan shaqooyinkooda ama u helaan dhaqaalihii ay ku shaqayn lahaayeen, madax-bannaanidoodu waxay noqotaa mid xaddidan. Tani waxay si toos ah u saamaysaa tayada maamulka iyo awoodda lagu xaqiijin karo isla xisaabtanka.

Hay’adaha iyo Caqabadda Isla Xisaabtanka

Mid ka mid ah caqabadaha ugu waaweyn ee dowlad kasta horyaalla waa dhismaha nidaam awood u leh inuu ilaaliyo hantida dadweynaha iyo ku dhaqanka sharciga.

Musuqmaasuqu ma aha oo keliya lacag la lunsado ama hanti si khaldan loo isticmaalo. Wuxuu inta badan ka dhashaa hay’ado daciif ah iyo nidaamyo kormeer oo aan si buuxda u shaqaynayn. Marka hay’adaha kormeerku ay lumiyaan awooddooda ama ay ku tiirsanaadaan hay’adaha ay tahay inay la xisaabtamaan, waxaa adkaanaysa in la helo hufnaan iyo daahfurnaan dhab ah.

Sidaas darteed, xoojinta hay’adaha sida Garsoorka, Xeer Ilaalinta Guud, Hanti-dhawrka Guud iyo Xisaabiyaha Guud waa arrin muhiim u ah mustaqbalka Puntland. Hay’adahani waxay u baahan yihiin madax-bannaani sharci iyo mid dhaqaale si ay u gutaan waajibaadkooda iyaga oo aan la kulmin cadaadis siyaasadeed.

Federaalka iyo Ballantii Baahinta Maamulka

Mid ka mid ah qodobbadii muhiimka ahaa ee Axdiga Puntland wuxuu ahaa hirgelinta nidaamka is-maamulka gobollada iyo degmooyinka. Magacaabista maamulka gobollada iyo degmooyinka waxaa lagu tilmaamay xal ku meel gaar ah oo ay sababeen duruufihii xilligaas jiray.

Su’aasha maanta taagan ayaa ah in duruufahaas ku meel gaarka ahi ay weli jiraan iyo in kale.

Baahinta maamulka iyo xoojinta dowladaha hoose waxay muhiim u yihiin dimuqraadiyadda, isla xisaabtanka iyo horumarinta adeegyada bulshada. Marka maamulka loo soo dhaweeyo shacabka, waxaa kordha ka qaybgalka bulshada iyo kalsoonida ay ku qabaan hay’adaha dowladda.

Dhanka kale, Puntland waxay muddo dheer ahayd hormuudka taageeraya federaalka Soomaaliya. Hase yeeshee, weli waxaa jirta baahi loo qabo in si cad loo qeexo nooca federaalka ay Puntland doonayso iyo qaabka ay u aragto awood-qaybsiga u dhexeeya dowladda dhexe iyo dowlad-goboleedyada.

Federaalku ma aha hal qaab oo meel kasta si isku mid ah uga shaqeeya. Dalal kala duwan ayaa qaatay qaabab kala duwan oo ku salaysan taariikhdooda iyo xaaladahooda siyaasadeed. Sidaa darteed, Puntland waxay u baahan tahay aragti siyaasadeed oo qeexaysa qaabka federaalka ee ay taageersan tahay iyo sababaha ay u dooranayso.

Mustaqbalka Puntland iyo Casharka 28-ka Sano

Sannad-guurada 28-aad ee Puntland waa fursad lagu qiimeeyo wixii la qabtay iyo wixii weli dhiman. Guulaha la gaaray waa muhiim, laakiin sidoo kale waa muhiim in si daacad ah loo aqoonsado meelaha u baahan dib-u-habayn iyo horumar.

Jiilkii 1998-dii wuxuu qabtay shaqadii ugu adkayd, taas oo ahayd in la abuuro maamul iyo xasillooni xilli ay duruufuhu aad u adkaayeen. Jiilka maanta jira waxaa horyaalla hawl kale oo aan ka yarayn tii hore: dhismaha hay’ado xooggan, nidaam maaliyadeed oo hufan iyo hannaan siyaasadeed oo bisil.

Taariikhda dowladuhu waxay muujinaysaa in guusha muddada dheer aan lagu cabbirin muddada uu maamul jiro, balse lagu cabbiro tayada hay’adaha uu dhiso iyo awoodda uu u leeyahay inuu abuuro nidaam ka sarreeya shaqsiyaadka iyo isbeddellada siyaasadeed.

Marka la eego 28-kii sano ee la soo dhaafay, su’aasha ugu muhiimsani ma aha halka Puntland ka timid, balse waa halka ay doonayso inay gaarto iyo nooca dowladnimo ee ay rabto inay uga tagto jiilasha soo socda.

Jawaabta su’aashaasi waxay noqon doontaa xisaabta dhabta ah ee Ballantii Garowe.